Jakarta Aktual
Jakarta Aktual

Berita Aktual dan Faktual

Jakarta Aktual
Jakarta Aktual© 2026
Jakarta Aktual
Jakarta Aktual

Berita Aktual dan Faktual

Kembali ke Wiki
Artikel Wikipedia

Tata bahasa Jawa

Tata bahasa Jawa atau bisa disebut Paramasastra Jawa adalah sebuah aturan yang menggambarkan struktur ungkapan dalam bahasa Jawa, termasuk di dalamnya struktur kata, frasa, klausa, dan kalimat.

Wikipedia article
Diperbarui 26 Mei 2025

Sumber: Lihat artikel asli di Wikipedia

Artikel ini memiliki beberapa masalah. Tolong bantu memperbaikinya atau diskusikan masalah-masalah ini di halaman pembicaraannya. (Pelajari bagaimana dan kapan saat yang tepat untuk menghapus templat pesan ini)
Artikel ini perlu dirapikan agar memenuhi standar Wikipedia. Silakan kembangkan artikel ini semampu Anda. Merapikan artikel dapat dilakukan dengan wikifikasi atau membagi artikel ke paragraf-paragraf. Jika sudah dirapikan, silakan hapus templat ini. (Pelajari cara dan kapan saatnya untuk menghapus pesan templat ini)
Artikel ini membutuhkan rujukan tambahan agar kualitasnya dapat dipastikan. Mohon bantu kami mengembangkan artikel ini dengan cara menambahkan rujukan ke sumber tepercaya. Pernyataan tak bersumber bisa saja dipertentangkan dan dihapus.
Cari sumber: "Tata bahasa Jawa" – berita · surat kabar · buku · cendekiawan · JSTOR
(Pelajari cara dan kapan saatnya untuk menghapus pesan templat ini)

Tata bahasa Jawa atau bisa disebut Paramasastra Jawa adalah sebuah aturan yang menggambarkan struktur ungkapan dalam bahasa Jawa, termasuk di dalamnya struktur kata, frasa, klausa, dan kalimat.

Tembung, wanda, aksara, ukara

Tembung kalau dalam bahasa Indonesia artinya adalah "kata". Kata berasal dari suku kata. Suku kata berasal dari huruf. Kata bisa dipakai untuk membuat kalimat. Contoh dari tembung adalah sebagai berikut:

  • Méja
  • Montor
  • Maca
  • Turu
  • Aku
  • Kowé dan sebagainya.

Semua tentu sudah pada tahu yang namanya tembung (kata) dalam bahasa Jawa, mungkin agak bingung untuk membedakan antara tembung, wanda, ukara, dan aksara. Berikut arti ke-4 Paramasastra dalam bahasa Indonesia:

  • Aksara = huruf
  • Wanda = suku kata
  • Tembung = kata
  • Ukara = kalimat

Utama

Tembung dalam bahasa Indonesia artinya kata. Artinya kumpulan wanda (suku kata) yang memiliki arti. Tembung yang memiliki satu suku kata (amung sawanda) disebut tembung wod. Tembung lingga (kata dasar) adalah kalimat tembung yang belum berubah dari asalnya. Tembung andhahan (kata jadian) adalah kalimat tembung yang sudah berubah dari asalnya, karena diberi ater-ater (awalan), seselan (sisipan), atau panambang (akhiran).

Silah-silahing tembung atau jenis kata (grammar) dalam bahasa Jawa ada 10 macam:

  1. Tembung aran (kata benda). Contoh: méja, kursi.
  2. Tembung kriya (kata kerja). Contoh: turu, adus.
  3. Tembung ganti (kata ganti). Contoh: aku, kowé, bapak.
  4. Tembung wilangan (kata bilangan). Contoh: enem, telu, papat.
  5. Tembung kahanan (kata sifat). Contoh: ayu, kuru, seneng.
  6. Tembung katrangan (kata keterangan). Contoh: ngisor, lor, tengah.
  7. Tembung pangguwuh (kata seru). Contoh: wah, aduh, ah, éh.
  8. Tembung sandhangan (kata sandang). Contoh: Sang, Hyang, Radèn.
  9. Tembung panyambung (kata sambung). Contoh: lan, mulané, sarta.
  10. Tembung pangarep (kata depan). Contoh: saka, ing, sing.

Imbuhan

Ater-ater (awalan), seselan (sisipan), panambang (akhiran).

Ater-ater

Ater-ater hanuswara:

  • m [m+bathik=mbathik]
  • n [n+tulis=nulis]
  • ng [ng+kethok=ngethok]
  • ny [ny+cuwil=nyuwil]

Ater-ater tripurasa:

  • dak [dak+pangan=dakpangan]
  • ko [ko+jupuk=kojupuk]
  • di [di+gorèng=digorèng]

Ater-ater liya:

  • a [a+lungguh=alungguh]
  • ma [ma+lumpat=malumpat]
  • ka [ka+gawa=kagawa]
  • ke [ke+sandhung=kesandhung]
  • sa [sa+gegem=sagegem]
  • pa [pa+lilah=palilah]
  • pi [pi+tutur=pitutur]
  • pra [pra+tandha=pratandha]
  • tar [tar+buka=tarbuka]
  • kuma [kuma+wani=kumawani]
  • kami [kami+tuwa=kamituwa]
  • kapi [kapi+temen=kapitemen]

Seselan

  • um [..um..+guyu=gumuyu]
  • in [..in..+carita=cinarita]
  • el [..el..+siwer=seliwer]
  • er [..er..+canthèl=cranthèl]

Panambang

  • i [kandha+i=kandhani]
  • aké [jupuk+aké=jupukaké]
  • né [teka+né=tekané]
  • é [omah+é=omahé]
  • ané [jaluk+ané=jalukané]
  • ké [kethok+ké=kethokké]
  • a [dudut+a=duduta]
  • na [gawa+na=gawakna]
  • ana [wènèh+ana=wènèhana]
  • ku [buku+ku=bukuku]
  • mu [klambi+mu=klambimu]

Homonim

Homonim yaitu tembung-tembung kata sama ucapannya sama penulisannya tetapi beda arti karena asal kata beda. Contoh:

  • Kula rada pandung panjenengan punika sinten? (pangling)
  • Rèhning punika kathah pandung, mila kedah ngantos-atos. (maling)
  • Mengko yèn ibu duka kepriyé, mbak? (nesu/marah)
  • Bocah ditakoni kok mung duka waé, sebel aku! (embuh/tidak tahu)

Antonim

Antonim / tembung kosok-balèn yaitu tembung kata yang memiliki arti berkebalikan dengan yang lain. Kata-kata antonim antara lain: padhang-peteng, bungah-susah, gedhé-cilik, beja-cilaka, kasar-alus, dan sebagainya. Contoh:

  • Bab sugih mlarat iku sejatiné jatahé dhéwé-dhéwé.
  • Kali ing Kalimantan kuwi tiga rendheng banyuné ajeg gedhé.

Sinonim

Sinonim (nunggal misah) merupakan dua kata atau lebih yang bentuk penulisannya beda, arti sama atau hampir sama, arti yang sama persis itu jarang. Contoh:

  • Bocah kuwi senengé randha kemul.
  • Bocah kuwi senengé témpé gorèng diwènèhi glepung.
  • Tawangmangu iku hawané pancèn adhem banget.
  • Tawangmangu iku hawané pancèn atis banget.

Homograf

Homograf merupakan tembung-tembung kata yang penulisannya beda artinya beda. Contoh:

  • Tiyang punika asring ngagem busana cemeng. (ireng/hitam)
  • Aku yèn sowan budhé arep nyuwun cemèng loro. (anak kucing)
  • Yèn duwé meri kudu dikandhangaké. (anak bebek)
  • Kowé ora perlu mèri karo adhimu. (éwa/iri)
  • Kayuné kuwi mbok dipecèl bèn cepet garing, sésuk kena kanggo masak. (membelah kayu)
  • Tulung nyong ditukokna pecel, péngin mangan nanging ora ana lawuhé. (pecel/makanan)

Fungsi kalimat

Di dalam bahasa Jawa, kalimat atau ukara bisa dibagi menjadi jejer, wasésa, lésan, geganep, dan panerang.

Dalam bahasa Indonesia kita mengenal adanya struktur atau susunan kalimat, seperti subjek, predikat dan objek. Dalam bahasa Jawa pun juga memiliki hal yang sama akan tetapi bernama lain:

  • Jejer (subjek)
  • Wasésa (predikat)
  • Lésan (objek)
  • Geganep (pelengkap)

Seperti halnya dalam bahasa Indonesia, jejer dikenai pekerjaan dengan pola sama seperti bahasa Indonesia tidak seperti bahasa Inggris yang dibolak-balik.

Contoh kalimatnya:

Aku mangan. (Aku makan.)
  • aku = jejer
  • mangan = wasésa
Aku mangan sega. (Aku makan nasi.)
  • aku = jejer
  • mangan = wasésa
  • sega = lésan
Adhikku diwènèhi sega pecel. (Adikku diberi nasi pecel.)
  • adhikku = jejer
  • diwènèhi = wasésa
  • sega pecel = geganep

Untuk bagian kalimat seperti keterangan (katrangan) sama saja seperti bahasa Indonesia.

Ukara

Silah-silahing ukara (jenis-jenis kalimat dalam bahasa Jawa)

  1. Ukara kandha (kalimat langsung). Contoh: Ibu ngendika kowé kudu sekolah.
  2. Ukara crita (kalimat cerita). Contoh: Ngendikané Ibu yèn sregep sekolah mesthi pinter.
  3. Ukara tanduk (kalimat aktif). Contoh: Bapak tindak kantor.
  4. Ukara tanggap (kalimat pasif). Contoh: Sepédhané dicèt abang.
  5. Ukara pakon (kalimat perintah). Contoh: Jupukna sepédhaku ing omahé paklik.
  6. Ukara panjaluk (kalimat permohonan). Contoh: Tulung njupukna buku kuwi.

Bilangan

Lihat entri Nama angka dalam bahasa Jawa atau Wiktionary:Nama angka dalam bahasa Jawa di kamus bebas Wikikamus.

Bila dibandingkan dengan bahasa Melayu atau Indonesia, bahasa Jawa memiliki sistem bilangan yang agak rumit.

Bahasa12345678910
Kuno sa rwatelupatlimaenempituwalusangasapuluh
Kawi eka dwitricaturpancasadsaptaastanawadasa
Krama setunggal kalihtigasekawangangsalenempituwolusangasedasa
Ngoko siji lorotelupapatlimaenempituwolusangasepuluh

Pecahan

  • 1/2: setengah, separo, sepalih (Krama)
  • 1/4: seprapat, seprasekawan (Krama)
  • 3/4: telung prapat, tigang prasekawan (Krama)
  • 1,5: siji setengah, setunggal kalih tengah (Krama)

Pranala luar

  • Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa (PUEBJ)
  • Leksikon bahasa Jawa di Sastra.org
  • Bausastra Jawa oleh W.J.S. Poerwadarminta
  • Kamus bahasa Indonesia-Jawa
  • Kamus bahasa Jawa-Inggris di SEAlang Projects
  • l
  • b
  • s
Bahasa Jawa
Penulisan
  • Buda
  • Carakan
  • Cacarakan
  • Kawi
  • Latin
  • Pegon
  • Rikasara
Aksara Jawa
Tingkatan
Bahasa
  • Ngoko
    • lugu
    • alus
  • Krama
    • lugu
    • alus
Kosakata
  • Ngoko
  • Krama-ngoko
  • Krama
    • krama madya
  • Krama inggil
    • krama andhap
Dialek
Bagian Barat
  • Banten
  • Indramayu
  • Cirebon
Bagian Tengah
  • Banyumas
  • Kedu
  • Mataram (standar)
  • Mataraman
Pesisiran
  • Tegal
  • Pekalongan
  • Semarang
  • Muria
Bagian Timur
  • Jombang
Arekan
  • Surabaya
  • Malang
Bahasa terkait
  • Bagongan
  • Jawa Kuno
    • Kawi (kesusastraan)
  • Osing
  • Suriname
  • Tengger
Topik terkait
  • Angka
  • Jawanisme
  • Sastra Jawa
  • Kongres
    • bahasa
    • aksara
  • Wikipedia
  • Blok Unicode

Bagikan artikel ini

Share:

Daftar Isi

  1. Tembung, wanda, aksara, ukara
  2. Utama
  3. Imbuhan
  4. Ater-ater
  5. Seselan
  6. Panambang
  7. Homonim
  8. Antonim
  9. Sinonim
  10. Homograf
  11. Fungsi kalimat
  12. Ukara
  13. Bilangan
  14. Pecahan
  15. Pranala luar

Artikel Terkait

Bahasa Jawa

bahasa Austronesia

Bahasa Jawa Kuno

fase bahasa Jawa tertua yang berhasil dibuktikan

Bahasa Jawa Malang–Pasuruan

bagian dari rumpun bahasa Austronesia

Jakarta Aktual
Jakarta Aktual© 2026